Отандық археологияның дамуы


Қазақ халқының ою-өрнектерінің төркіні мен дамуы


Төрт түліктің төресі - қазақтар жылқыға қалай күтім көрсеткен


«Сокровища великой степи». Серия 2. Номады - истинные сыны Дракона


«Сокровища великой степи». Серия 1. Истоки рыцарства


Мнения

Автор: Серік Ерғали

Серік Ерғали

Нур-Султан

Юечжи – ошақтылар хандығы

Алайда, «юечжи» түрінде жазылған сөз А.Қансарбайдың ойынша «ошақты» дегенді білдірмек. Әрине, ошақты тайпасы кәзір қазақ халқының құрамында бар. Бұл пайымға қарсы тұратындар жеткілікті, бірақ тарихшы бұған өз айғағын қарсы қойып отыр. Егер де қытай жазбасындағы сөзде басында О дыбысы келсе, оны қытайлар ЮЭ деп оқиды. Осыдан келіп бұл жазба «юэшақты» болып айтылады. Бірақ бұл ежелгі қытайлар үшін

Ежелгі Қаңлы елі

Қытай жазбасында Қаңлы алғаш рет «кәнзөй» түрінде б.д.д. 2-ғасырда аталады. Б.д.д. 138 жылы қытайдың У-ди императоры батысқа қарай елшісін жөнелтеді. Онымен бірге аттанған кінәз Дшән Сиән 13 жылдан кейін оралады. Оның жазып қалдырған сапархатында бұрын беймәлім елдер туралы ақпар бар. Солардың ішінде Қаңлы елі де бар еді. Қаңлының 90 мыңдық қолы бар екен. Қытайлық Хән тарихында Қаңлы туралы

Тоғызат. Арап сыйпыры. Абақ-керей.

Б.з.д. 5-ғасырға дейінгі кездерде қолданылған грекше «абак», латынша «абакус» аталған санау сайманы болған. Бұл сайман тақтада қатарласқан ұзынша бөлмешіктерге бөліп және тізілген фишка/ойынтастарды сол бөлмешіктерде жылжыту арқылы санау жүзеге асқан. Осы тақтаның қатарлас сопақ бөлмешіктері тоғызат тақтасындағы қатарласқан отауларын еске салады.Абақ сайман ретінде тарихта ежелгі Бабылда б.д.д.

Қаратай хан

Оның аты әлі күнге ресми тарихта таныла қойған жоқ, оқулықтарда кездеспейді. Бұның басты себебі, Ресейлік саясаттың Қаратай ханның кейпін мейлінше жек көріп, барынша тарихтан аластағанында болып отыр. Қаратай – қазақ халқының тарихындағы биік те, беделді әулетте дүниеге келді. Оның атасы Әбілқайыр хан аңызға айналған бүкілқазақтық қолбасы болғаны мәлім, оның есімі әсіресе жоңғарға қарсы жорықта

Қымызмұрындық рәсімдері

Жоғарыда аталған мазмұнды көріністерге қарағанда, қымызмұрындық ежелгі дәуірдің мифологиялық-сенімдік дәуірдегі танымнан тамыр тартатын, одан бергі дәуірлерде дүниетаным мен ғұрыптарға қаныққан іргелі жоралғы. Алайда бұл шараны жай ғана сусын мерекесі ретінде еуропалық сыра тойымен шатастыруға болмайды. Түрлі ақпарат көздерінен жинақталған қымызмұрындық рәсімдерін

Ғұндар

Ғұндар тарихына арналған мыңдаған деректі фильмдер мен кітаптар, зерттемелер шықты. Соншалықты көптеген еңбектер бола тұра «ғұн» этнонимінің шығуына қатысты бірыңғай пікір мен пайым жоқ, әрқайсысы әр жаққа тартуда. «Ғұн» сөзінің нақты нені білдіретінін анық айтуға ешқайсысының батылы жетер емес. Жуырда тарихшы әрі ютубер Асланбек Қаңсарбаев осы тақырыпқа барып, барлық нұсқаны қарастырып

Наурыздың қазақы атаулары мен табиғи нышандары

Бәлкім, «наурыз» сөзі ертеректе «наруыз» аталуы да мүмкін: нар – күн. Уыз-мереке атауына қатысты Болат Бопайұлының мына бір халық өлеңін келтіруі тегін емес: Уыз айы туғанда, көкте ай толғанда,Қозы, лақтар маңырап, қой мен қозы жамырап, Рахаттанып қаласың, уызға қарын тойғанда.Уыз айы болғанда, ай қараңғы солғанда, Ақ көбейіп бұл маңда, қыраңдап бір қаларсың, Уыз айда уыз бай, уызға келер қонақ

Түркілер Наурызды қалай тойлаған

Отырық жұрттар күнтізбені шаруаға, тіршілікке қолайлы болу-болмауына барынша мұқият қарастырса, көшегендердегі Наурызға деген көзқарас тұрмыстық қажеттіліктен гөрі ғұрыптық, жоралғылық, танымдық рәсімдермен айшықталған. Осындай жазбаны белгілі этнограф-жазушы А.Сейдімбекұлы былай келтіреді: «...Грек тарихшысы Квинт Руф (б.з.д. І ғ.) өзінің «Ескендір жорығы» деп аталатын еңбегінде Орта Азия

Наурызды мейрамдаудың үш санаты

Сөйтіп, Наурыздың санаттары да жетілік санмен қамтылған. Өйткені Наурыз мейрамы ғарыштың ежелгі ұлы үш санаттың (категория) жеті еселенуімен анықталады: жеті дәм (наурызкөже); жеті өң (алуан бояулы әшекей, түрлі түсті киешек); жеті үн (жетіген, жеті қоңырау немесе жеті адамның хоры).Наурыз Құбылыстың басы болғандықтан, оның санаттарының жетік те кемел болуы ойластырылған және іске асырылған. Сол

«Алдаспан» бірлестігі – азаттық қарлығашы

1990 жылы «Алдаспан» клубы құрылғанда, оны құрушыларды ұлттық рухтың жалаугері болар деп ойламақ түгілі, «жер астынан жік шықты, екі құлағы тік шықты» деп қудалауға салғандар да болған еді. Бірақ, бойды буған жастықтың бұл күш пен рухани қуаттың арқасында, 25-35 арасындағы жас қыз-жігіттердің сағын ешкім де, ештеңе де сындыра алмады. Олар Ақтөбені қойып, Алматыдағы интеллигенттердің

Амал. Көрісу. Мүшелдік жыл басы

Сол себептен де қысы қатал далалық аттылы түркілер үшін бұл үдеріс қыспен бірге ескі жылмен де қоштасу осы кезге сәйкес келеді. Яғни, Амал мен Күннің «қауышуы» далалықтардың да ежелгі көкірек түйістіру ғұрпының туындауына түрткі болуы мүмкін. Сөйтіп, Григориан күнтізбесінде – 14 наурыз (ескіше, Юлианша – 1 наурыз) мүшелдік Жаңа жыл орнайды. Биыл Сиыр жылын Барыс жылы осы күні ауыстырады. Бұл

«Банды» аталған Аманғали батыр

Аманғали Кенжеақметұлы Бөкей ордасыТума ауылында 1888 жылы дүниеге келіпті. Ол он баланың тұңғышы болды. Шыққан тегі Алшынның Байлы тайпасына жататын Беріш еді. Ол жастайынан батыл да өжет болып өскен, кіші жүздің белгілі палуаны, серісі, ақыны болып атағы жайылған жігіт болатын. 1916 жылғы ресейлік патша жарлығы бойынша Аманғали тылдағы жұмысқа алынып, туған елге 1917 жылы болған буржуазиялық

Наурыз мерекесі қайда, қайдан шыққан?

Ежелгі Бабылда көктемгі Күн мен Түннің теңелісін 12 күн бойы атап өтіпті. Ол дәстүр Жерорта теңізі маңындағы халықтар арқылы Еуропаға жетті дейтін пайым бар. Дәстүрлі діндер қалыптасқанға дейін көп халықтар сол біртұтас онекікүндік көктемгі мерекені атап келген. Мысалы, славяндар «масленица» аталатын ежелгі мерекесін он екі күн атайтын болған, одан халық ажырамағасын, христиандық мейрамға

Нағашы мен айдаһар

«Дала дракондары мен оның құлдары және айдаһар», мақаламызда айдаһарлардың ежелгі бейнелері мен аңыздары ата-бабамыздың құндылығы саналғанын, ол қасиетті рух пен қуатты, күшті білдіргенін келтіргенбіз. Алайда қазақ санасы сол рухани дүлей бейнеден қалай айырылды, неліктен ол қорқынышты, үрейлі кейіпке айналды?Іздестіре келгенде, жылантекті айдаһарға қатысты қыруар қат-қабат рухани қазынаға

Дала дракондары мен оның құлдары және айдаһар

Канадада тұратын қытайтекті Тенгудің дәйегіне қарағанда, дракон культіне қатысты Қытайда 3 дәуірге жататын 3 түрлі драконның сорабы табылған. Б.д.д. 8 мың жыл бұрынғы, 7 мың жыл бұрынғы және 6 мың жыл бұрынғы болып келеді де, бұлардың бәрі де, қытай қамалына кірмейтін Ішкі Маңғолиядағы ежелгі көшегендердің жерінен табылған. Басқаша айтқанда, дракон тарихы Қытай жерінен табылмай отыр.ТАҚЫРЫП

Салахаддинді тұстастары Мұзаффар-аддин Көкбөрі атаған

Оны біреулер күрт, енді біреуі төрік-оғыз, тағы бір нұсқа бойынша ол түрікпенделген күрт тайпасынан делінеді, яғни ұзақ уақыт бойы оғыздар арасында тұрып, соларға сіңген күрт тегінен дейді. Мәселен, қазырғы кезде түрікпендер арасына сіңген күрттер жеткілікті. Олардың тілі түрікпенше және өздерін түрікпенбіз дейді. Айюбилер әулетін қарастыра келе, бұл әулет төрік (түркі) руларымен тығыз

Анақарыс пен Абай – ұлы даланың қос ойшылы

Бізге жеткен тарихи ақпар бойынша ежелгі сақтардың саптағы ең төменгі әскери бөлімі 9 сарбаздан тұрған: шайқас алаңында төртеуі алдыңғы шепте, бесеуі артқы қатарда жайғасады. Артқы бестіктің қақ ортасында тоғызбасы жүреді. Бұнымен ол өзіне қарасты әскери бөлімшені көруге, басқаруға және сардар ретінде өзінің қауіпсіздігіне мүмкіндік алады. Сақтардың майдандағы бұл шебінен хабары мол гректер

2500 жыл бұрын үйсіндер өздерін «қазақ» атаған

Ежелгі қытай жазбалары бойынша «б.д.д 117 жылы Қытай үйсіндерге Шыжән Сиән деген елшісін жібереді. 300 адам ерткен елші өзімен бірге сыйлыққа 600 жылқы, 1000 өгіз бен қой, орасан мол ақша мен жібек артып аттанады.»Алайда Үйсін еліне келіп, сарайға келген қытай елшісі үлкен мәселеге тап болады. Үйсіндер өздерінің ғұн тайпаларынан шыққандығын және олардың өздеріне туыс екендігін білетіндігі өз

«Банды» Ерғали

Құныскерей қонақтарын құшақ жая қарсы алып, қазан көтереді. Асқа енді кірісе бергенде Құныскерей ауылына 22 қызыл әскерден тұратын милициялар жасағы жетіп келеді. Олар үйді қоршап алады. Милиция бастығы Құныскерейге «Төріңе совет өкіметінің жауын шығардың, бізге оны ұстап бер» деп айқай салады. Құнекең оған «Ерғали менің жауым емес - құдайы қонағым. Оны ешкімге бере алмаймын» дейді. Дереу сол

«Нұр Отанның» 1993 жылғы прототипі

«Азат» қозғалысының жағдайының күрделенуіне екі факторды атаған жөн: 1. Елдің басты саяси ньюсмейкері болып келген айтулы қозғалыстан құтылып, автократиялық билікті аңсаған топтардың ұйымды ыдыратуға деген барлық құлшынысы мен әрекеттері – қозғалысты материалдық қолдаудан қақты, қалыптаса бастаған жас буржуазия «ұлтшылдарға» менсінбей қарады – «Азат» қозғалысын қолдамады; 2. Елді құрсаған

Шымқала Мәскеуден 1200 жыл бұрын салынған

Бұл қаланың пайда болуы ежелгі дах тайпаларының Арал маңынан ығысу тарихымен тығыз байланысты. Бұдан бұрын 3000-2000 жылдар арасында кәзіргі Шымкенттің маңында шағын ғана қоныс пайда болады. Тарих ғылымдарының докторы Рустам Сулеймановтың айтуынша, 3000 жыл бұрын геологиялық құбылыстың әсерінен Қызылқұм аумағы өзгеріп, Сырдарияның аңғары да өзгеріске ұшырайды. Сол маңдағы дахтар аталған далалық

Большевиктерден жеңілмеген Құныскерей батыр

Совет өкіметі жылдары Құныскерейге банды, контрреволюционер,барымташы, азғын деген айдар тағылып, жаманатты етіп, оның халық батыры кейпін өшіруге тырысты. Алайда егемен ел ретіндегі Қазақстан тарихшылары оның барлық іс-әрекеті мен ғұмырын зерттей келе, оның қайғылы өмірі нағыз халық батырына тән екеніне көз жеткізіп отыр. Оның батырлығы мен ерлігі сонда – жалғыз өзі тұтас кеңес жүйесіне қарсы

Зарина – даланың дана патшайымы

Бұл қағанатқа массагеттер, парадарайлар, тиграхаудтар мен хаумаваргалар біріккен еді. Бұл күрделі заман болатын, бір ғасыр бұрын сақтардың соққысына киммерліктер, барлық Жерорта теңіз аймағы, Палестина, Урарту, Ассирия мен Мысыр қаратылған еді. Мәди қаған енді сол дәуірдегі алдырмас патшалық Бабылға қарсы аттануды көздеген кезі болатын. Бірақ Бабылды бір өзі шапқысы келген Мидияның патшасы

«Азат» қозғалысы – Тәуелсіздік қарлығашы

Бұл кезде Балтық бойы мен Қап тауындағы елдерде, Украина мен Беларустасаяси ұлттық майдандар құрылып жатты. Прибалтика, Кавказда, Украина мен Өзбекстанда саяси шаруа Одақтан бөлінуге сайығанда, Қазақстанда 1988 жылы қуғын-сүргін үдерісін әшкерелейтін одақтық «Мемориал» қоғамының бөлімшесі «Әділет» қоғамы іске кірісті. 1989 жылы антиядролық Невада–Семей қозғалысы мен  «Қазақ тілі» ұйымдары

Түркілерде кескіндеме болған ба?

Ішінара алиялық, соның ішінде Қытай, Оңтүстік Азия елдерінің де мұраларын таныстыратыны бар. Ал бүкіл Евразияны бағындырған, Азияға, Таяу Шығысқа өз білегін талай көрсеткен түркі халықтарының кескіндемесі бар ма? Болса қайда деген сауалдар мазалайтыны табиғи жайт. Тарихтың бұған қатысты үнсіздігі әділетсіз еді. Шын мәнінде түркілер кескіндемесіз болған емес! Рублевтар, Бангоговтар, Шишкиндер,

Бір күнде қолға екі рет түскен желтоқсаншының әңгімесі

«Желтоқсан оқиғасы басталғанда «Қазақфильм» киностудиясында қызмет едім, – дейді ол. – 17 желтоқсан күні жұмысқа ертеңгісін келсем, қызметтестерім абыр-сабыр болуда. Бәрі жамырасып: «Жаңа алаңда не болып жатыр, көрдің бе?» – деп сұрақ жаудырды. Олар түнгі пленумда Қонаевты орнынан алып тастағаны туралы ашу-ызамен жарыса жеткізді. Жолдастарымның көздерінде – от. «Онда не тұрыс, жігіттер, кеттік»,

Бәйтерек пен жолтерек

Бәйтерек туралы белгілі қазақ аңызы Уақыт пен Кеңістікті және Жер мен Көкті қосатын ғаламдық өзекті паш етеді. Бұл мифтің мазмұны былай: айдалада жер мен көкті тіреген алып бәйтерек тұр. Оның басына келіп Асыл құс самұрық алтын жұмыртқа туып кетеді-міс. Оны бәйтеректің түбін мекендейтін айдаһар жұтып тұрады екен, ақыры айдаһарды бір батыр келіп басын шауып өлтіріп, алтын жұмыртқаны құтқарады.

Қазақтың соңғы хандығы. Жәңгір хан.

Бұның құрылуына Әбілқайырханұлы Нұралының екінші ұлы Бөкейдің амбициялық әлеуеті себеп болды. Ол — Кіші жүздің белді сұлтандарының бірі, атасынан қалған хан ордасындағы ішкі тартыста шыныққан тұлға. Бөкей өзінің туған ағасы Қаратаймен алакөз болып, кейіннен бүкіл кіші жүздің ханы Айшуақпен де тіреседі. ХІХ ғасырдың басында Хан кеңесіне төраға болып, ақыры оның амбициясы ресейлік саяси мүддеге

Сақтар парсы империясына қалай көмектесті?

Тарихтың атасы Геродоттың жазуына қарағанда, сақтардың патшайымы Томирис Кирдің мәйітін табуға бұйырыпты. Сөйтіп, Кирдің басын қанға батырып қояды.Бірақ сақтар Кирдің өздеріне шабуылға шығатынын күтпеген еді, себебі, оған сақтар жуырда ғана Ассирияны бағындыруға көмектескен болатын. Екінші рет сақтардың жеріне б.д.д. 519 жылы парсының екінші ұлы билеушісі Дарий І жорыққа шығады. Алайда, Дарийдің

Соғым мен Нартуған. Рождество...

Соғымның кейбір нұсқасында бірнеше жанұя бірігіп бір ірі малды сойып, оны 12 жілікке бөлетін де, жеребемен бөлісіп алатын. Бұл тәңірлік дүниетаным жоралғысы еді. 12 жілігіңіз аспандағы 12 шоқжұлдызынан тұратын Күн жүйесіне жататын Кеңістің құрылымын паш ету белгісі әрі сол кеңістіктің амандығын тілеуден туындайды. Бүгінгі кванттық қағида ғаламды 12 өлшемдік кеңістік ретінде мойындайды. Оны

Ұстақан мен тостақан

Бұлардың атауына қарай ыдыстарды қолдану екі түрлі ұстауға байланысты. Мысалы бір қолмен ұстауға икемді, болмаса соған арналған тұтқасы бар ыдыс – ұстақан. Бұл сөз ұстайтын тұтқасы бар екендігін байқатады. Бүгінде бұл атау қолданыстан шыққан,оның себебі, ислам дінінің енуімен байланысты ыдыстың қолдану аясы жойылғандықтан, бірақ басқа халықтардың тілінде сақталып отыр. Бұл ыдыс негізінен сұйық

Спитамен – Македонскийден Ұлы даланы қорғаушы

Грекиямен жиі болатын соғыстардың бірінде Спитаменнің әкесіжас кезінде тұтқынға түседі. Тұтқында жүріп ол гректердің жалдамалы жасағына сарбаз ретінде кіреді. Осылайша болашақ Спитаменнің әкесі енді грек жағында жүріп парсылармен соғысады. Сөйтіп жүріп, гректерге тұтқындықта болған сақтың қызына үйленеді. Көп ұзамай дүниеге Спитамен келеді. «Спитамен» сөзі «ерен батыр» дегенді білдіреді екен.

Қазақ-жапон бір туған

Жапондардың арғы тегі қазақ даласынан кеткендігі де сөз болуда. Екі халық та алтай тілдер тобына жатады, тілдері жалғанбалы, буындас тіл болып келеді. Профессор Иоккайши Йасухироның келтіруінше, мысалы, жапонның «карасу» сөзі қазақтың «қарға» сөзіне келеді. Ата: жапонша дада, ада; ана: ама, ава. Бұл сөздер осы күйінде шумерлерде де жүр, демек, жапон-қазақ туыстығы сол дәуірден келе жатыр деген

Ежелгі үндіні 5 ғасыр билеген сақтар

Осындай жеңістен кейін б.д.д 150 жылдай бұрын сақтар ежелгі Үндістан жеріне бір шығады. Үнді жерінің климаты мен жерінің шұрайлығы, табиғатының қолайлығы сақтарды таң-тамаша қалдырыпты. Алайда, сақтардың алғашқы шабуылын осы маңды да иеленіп алған грек-бактр әскері тойтарып тастайды. Олар уақытша сол кездегі ауған жерінде қалып, қоныстанады. Ол маңай тарихта содан бері Сақстан аталып

Сақтар Македонский әскерін қалай жеңді?

Б.д.д. 344 жылы 22 жасар қолбасшы Кіші Азияға жорыққа аттанады.Бұл кезде ол Македония мен Грекияның патшасы болып таққа отырған кезі еді. Ол бұл жолы оңай олжа бола қоймайтын Парсы патшалығына қарсы шыққан еді, оның өзі де бұған сонша сенімді болмады. Ол әскерін екіге бөледі; бір бөлігі 40 мың қолмен Жерорта теңізін жүзіп өтіп Кіші Азияға қарай, екінші 30 мың қолы Қара теңізді айналып өтіп,

Қазақ баскиіміндегі үкі қайдан?

Дәл осындай құс ежелгі Ғұн патшасының тәжді бөркінде алтынмен апталып тұрып жасалған және оның маңдайында емес, тас төбесінде құстың өзі бейнеленген. Ал енді қазақ бөркінің төбесіне тағылатын үкі қауырсынын қараңыз!Бұның барлығы тарихи бір түзудің бойында бір-бірін толықтырып, сабақтасып тұрған артефакттар.Бұл құс қазақ тілінде «байғыз» аталады, ауызекі тілде «үкі» саналады және қауырсын да

Матрёшка «батыр» сөзінен шыққан ба?

Орыс қуыршағы жақында ғана жапон үлгісінен алынғанымен, бұл «туындыны» орыс танымына «мать» - аналық негіз ұғымымен байланыстыруға тырысатын насихатты қолдан қалыптастыруда. Алайда, атауы «мать» сөзінен туындайтын болса, бұл қуыршақтар «матерушка», «матушка» неге аталмады деген сауал туындайды...Әрине, бұл ойыншыққа ұқсас түркілерде де бірінің ішіне бірін іштестіре салатындай үлгілер аз емес.

«Народ войлочных стен». Серия 3. Алтайцы. Проект Армана Нурмуханбетова

«Народ войлочных стен». Серия 2. Калмыки. Проект Армана Нурмуханбетова

«Народ войлочных стен». Серия 1. Азербайджанцы. Проект Армана Нурмуханбетова

Политсуфлёр: «Труд, трут и ртуть»

Политсуфлёр: «Язык жестов и испанский стыд»

Политсуфлёр: «Талибан: ориентация – север!»

Политсуфлёр: «Самохамчики рулят на дорогах»

ПолитСуфлёр: «У кого что Полит...»

Редакция


Информационный портал


Елтай Давленов

Нур-Султан


Серік Ерғали

Нур-Султан


Марат Исабаев

Алматинская область